Ściągi

Oświecenie - Kierunki w literaturze i sztuce

KLASYCYZM - prąd literacki, którego pierwsze objawy wystąpiły w XVI w. we Włoszech, a okres największego rozkwitu przypadł na XVII w. we Francji. W różnym nasileniu klasycyzm występował w literaturach europejskich XVII wieku, w niektórych krajach - np. w Polsce - zaczął zanikać dopiero w pierwszym ćwierćwieczu XIX stulecia, wyparty przez romantyzm. Klasycyzm był kierunkiem programowo nawiązującym do antycznej teorii poezji. Klasycyści odwoływali się też do filozofii racjonalistycznej, zwłaszcza do Kartezjusza. Teoretykiem literatury klasycyzmu był Nicolai Boileau, który w 1674 roku opublikował "Sztukę poetycką". Nawiązywał on w dużym stopniu do poglądów teoretycznych Arystotelesa. Klasycyzm uznawał za cel sztuki osiągnięcie doskonałości w realizacji piękna i prawdy jako zaakceptowanych przez rozum, uniwersalnych wartości. Wyobraźni i uczuciom klasycyści przeciwstawiali rozum, przypisywali mu podstawową rolę w tworzeniu sztuki. Reprezentatywnymi bohaterami utworów klasycystycznych, zwłaszcza tragedii, byli ludzie wysoko urodzeni. Istotne znaczenie miały zalecenia prawdopodobień stwa, harmonii i umiaru oraz nakaz przestrzegania jedności estetycznej utworu. Wykluczało to występowanie w jednym dziele kategorii estetycznych uznanych za sprzeczne, np. tragizmu i komizmu. Formalny rygoryzm klasy cyzmu nakazywał powrót do zasady trzech jedności, obowiązującej w dramacie. W zakresie języka klasycyzm stawiał wymogi jasności i czystości. Ideałem był język aforystyczny, intelektualno-pojęciowy, odwołujący się do wzorców retorycznych. Największy rozwój literatury klasycystycznej przypadł na lata panowania Ludwika XIV (we Francji tworzyli wówczas Piotr Comeille, Jean Racine, Molier, Błażej Pascal, La Rochefoucald, J. La Fontaine). U schyłku XVII wieku zasady klasycyzmu zaczęły ulegać stopniowym przemianom, by w XVIII wieku wystąpić w nieco zmienionej postaci (Wolter, Rousseau). SENTYMENTALIZM - prąd literacki i umysłowy, występujący w różnych krajach Europy w okresie oświecenia jako zjawisko konkurencyjne wobec światopoglądu i estetyki klasycyzmu. Filozoficznym podłożem sentymentalizmu były teorie empiryzmu i sensualizmu (Dawid Hume), uznające doświadczenie zmysłowe jednostki za główne źródło wiedzy o świecie. Sentymentaliści nie podzielali przekonania wyznawców klasycyzmu o ładzie i harmonii świata, dostrzegali kryzys moralny współczesnej im cywilizacji. Przyczyn kryzysu upatrywali w odejściu ludzkości od stanu naturalnej, pierwotnej prostoty. Pogląd ten został rozwinięty poprzez przeciwstawienie natury i kultury (głównie dzieła J. J. Rousseau). Sentymentaliści byli przekonani o możliwości powrotu ludzi do natury. Za źródło twórczości literackiej uznawali wewnętrzne przeżycia człowieka. Pod adresem dzieł literackich kierowano postulat czułości i prostoty. W praktyce literackiej doprowadziło to do powstania nowego typu bohatera literackiego człowieka czułego, często przedstawiciela mieszczaństwa a nawet ludu. Ulubione gatunki sentymentalistów: powieść sentymentalna, sielanka. Nazwa prądu wywodzi się od tytułu powieści L. Steme'a "Podróż sentymentalna" . Najpełniejszy wyraz założenia sentymentalizmu dał Jan Jakub Rousseau ("Nowa Heloiza", "Emil", "Umowa społeczna", "Wyznania"). Sentymentalizm wykształcił nowy gatunek, tzw. komedię łzawą (utwory dramatyczne Denisa Diderota) ROKOKO - nazwę tę stosowano najpierw dla określenia stylu rozwijającego się w Europie w sztukach plastycznych i architekturze w latach 1720 - 1780, następnie używana była także w odniesieniu do zjawisk literackich tego okresu. Rokoko kształtowało się jako wyraz zmian w środowiskach dworskich - związane było ze swobodą życia towarzyskiego (zwłaszcza we Francji za panowania Ludwika XV). Filozoficznym podłożem rokoka był epikureizm (filozofia sławiąca urok i przyjemności życia). W sztuce rokokowej najważniejszy był wdzięk, za jej cel uznawano wyrafinowaną zabawę. Rokoko wchodziło w koneksje z klasycyzmem (wspólne zamiłowanie do motywów mitologicznych), a także z sentymentalizmem (ulubiony motyw: życie pasterzy, przedstawione idyllicznie). We Francji, ojczyźnie rokoka, tworzyli m.in. J. de Bemis, C. Colardeau; w pewnym stopniu nurt ten był obecny także w komediach Beaumarchaisa ("Wesele Figara"), w powieściach Diderota, Woltera, Prevosta ("Historia Manon Lescau...").